TÜRKÇENİN ANLAM YAPISI VE ANLAM ÖZELLİKLERİ TÜRKÇENİN SÖZVARLIĞININ ANLAM AÇISINDAN BAŞLICA ÖZELLİKLERİ

6 03 2007

TÜRKÇENİN ANLAM YAPISI VE ANLAM ÖZELLİKLERİ TÜRKÇENİN SÖZVARLIĞININ ANLAM AÇISINDAN BAŞLICA ÖZELLİKLERİ

Türkçenin anlam yapısını, özelliklerini, anlatım gücünü ortaya koyabilmek için yapılacak en doğru işlerden biri, onun kavramlar dünyasını gözden geçirmek, Türk’ün dile getirdiği kavramları ve bu dilin anlatım yollarını başka dillerle karşılaştırmaktır. Aşağıda da değineceğimiz gibi, daha XV. yüzyılda Çağatay şairi Ali Şîr Nevaî’nin denediği bu yol, herhangi bir nesnenin adlandırılışını, bu nesnenin türlerine verilen adları inceleme sırasında Türkçenin ne denli zengin, nasıl, ayrıntıları bile belirleyen bir dil olduğunu, doğadaki her varlığı, bu varlıkların birbirlerinden ayrımlarını, çeşitli duyguları, karşılaşılan olay ve durumları nasıl dile getirdiğini gözler önüne serecektir. Uzun yıllardır Türkçenin sözvarlığı ve anlambilimi üzerinde yoğunlaştırdığımız çalışmalarımızda dilimizin sözvarlığının anlam açısından başlıca şu özelliklerinin bulunduğunu saptadık: 1) Türkçe, doğadaki varlıkların adlandırılmasında, insana özgü duyguların, insanlar arasındaki ilişkilerin anlatımında, yaşam boyu karşılaşılan durumların dile getirilmesinde genellikle somut bir anlatım yolundan gider; yine doğadaki varlıkla- 45 ra başvurarak, benzetmeler yaparak duyanın zihninde hemen bir imge, bir hayal yaratan konuyu, kavramı canlandırıveren bir dildir. Bu özelliğiyle Türkçe, kimi bilginlerce “betimleme gücü olan bir dil” biçiminde nitelenir. Örneğin Alman Türko-loğu H.W. Brands bu niteliğe değindikten sonra imajla anlatma eğiliminin ilk evrelerden bugüne kadar geldiğine değinir.12 Biz Türkçeyi bu niteliğiyle bir “somut anlatım dili” sayıyoruz. 2) Türkçe, anlatım, adlandırma sırasında yine aynı eğilimlerle benzetmelere sık sık başvurur; temelini benzetmelerin oluşturduğu aktarmalarla güçlü bir anlatım sağlar. 3) Türkçe, aynı zamanda bir “ayrıntılı anlatım di/i”dir. Başka dillerden farklı olarak birçok kavramını kendi oluşturur. Birçok dilde bir genel kavram olarak birarada anlatılan konuları ayrı kavramlara dönüştürür. Akrabalık adlarında, renk tonlarında, başka dillerde görülmeyen bir zenginliğe sahiptir. Özellikle Anadolu ağızlarımız somut nesnelerin anlatımında olduğu kadar insanın ruhsal özellik ve davranışlarının dile getirilmesinde de çok çeşitli bir kavramlar dünyası oluşturmuştur. Gerek dilin çeşitli evrelerinde, gerekse değişik lehçe ve ağızlarda görülen bu özelliğe biz kavramlaştırma adını vermek istiyoruz. 4) Türkçede kavramların dile getirilişi sırasında güçlü bir anlatım sağlamak üzere birden çok sözcüğün birarada kullanıldığı çeşitli ikileme’lere, bu arada hendiadyoin adı verilen ikilemelere başvurulduğu görülür. Bugün ev bark, bol bulamat, eksik gedik, dere tepe, dip bucak gibi öğelerde karşımıza çıkan bu anlatım yolu, aşağıda görüleceği gibi Eski Türkçe döneminde de çok yaygındı. Değişik dönemleri ve çeşitli lehçeleriyle Türkçeyi bir bütün olarak ele alırsak gerek sözvarlığı, gerekse anlatım yollan bakımından gerçek bir denizle karşılaşırız. Böyle bir çalışma birçok 12) Studien zum VVortbestand der Türksprachen, Leiden, 1973, s. 87. Ayrıca bkz. Doğan Aksan, Anlambilimi ve Türk Anlambilimi, s. 163; Her Yönüyle Dil, III, s. 45. 46 kişinin ortak çabalarıyla gerçekleşebilecek, çok uzun yılları kapsayacak bir büyük iştir; kitabımızın çerçevesini de çok aşar. Biz burada, Türkiye Türkçesini temel alarak birtakım özelliklerini yansıtmaya çalışırken değişik dönemlerden örnekler göstermekle yetineceğiz. İlk olarak, Türkçeyle Farsçanın sözvarlıklarını Muhâkemetü’l Lûgateyn™ adlı kitabında karşılaştıran XV. yüzyılın büyük Çağatay şairi ve devlet adamı Ali Şîr Nevâî’yi anmak ve ondan birkaç örnek vermek istiyoruz. Adbilim adı verilen bir dil çalışması türünün ve Türk anlambiliminin ilk temsilcisi saydığımız Nevâî, kitabında Türkçenin (Çağatay Türkçesinin) anlatım olanaklarını ve kavramlarının çeşitliliğini ortaya koyarak Fars edebiyatı etkisinde kalan soyluları Türkçe konuşmaya, Türkçe yazmaya yöneltmektedir. Çeşitli kavramlar, bu arada değişik hayvan adları bakımından Türkçe ve Farsçayı karşılaştıran Nevâî örneğin “ördek” kavramına değinirken Türkçede (Ça-ğataycada) ördeğin erkeğine süne™ dişisine burçin dendiğini, İranlının buna hem ad koymadığını hem de her ikisine birden murgabi dediğini belirtmekte, Türkçede ördeğin çörge, irke, soktur, almabaş, çakırkanat, timurkanat, alaluga, alapike, bagçal gibi yetmiş türü bulunduğunu, iranlının bunların hepsini birden murgabi adıyla anarken türlerini birbirinden ayırmak gerekirse Türkçe adlarını söylediğini ileri sürmektedir. At türleri için yine Türkçedeki topuçak, argumak, yeke, yabu, tatu gibi sözcüklerin Farsçada da kullanıldığını belirten Nevâî, İranlıların bir tek kulun’a küre dediklerini tay, gonan, dunan, tolan, çır-ga, langa gibi çeşitleri Türkçe olarak kullandıklarını, çoğunun bunları bile bilmediğini vurgular.15 13) İki sözvarlığının karşılaştırılması1 (iki lügatin muhakemesi) anlamına gelir. Bu konuda bkz. A. Sırrı Levend, Ali Şir Nevaî, IV. cilt, Ankara, 1968, s. 189-217; ayrıca, ishak Refet Isıtman, Muhakemet-ül Lûgateyn, Ankara, 1941. 14) Aynı sözcük bugün Anadolu’da süne ve özellikle suna biçiminde ‘erkekördek’ (Mudanya, DS, X) yaşamakta, ayrıca, aktarmalı anlamla ‘boyu boşu düzgün, ince, güzel ve yakışıklı kimse’ anlamında kullanılmaktadır (Burdur, Denizli, Eskişehir, Samsun…, aynı yer). 15) Bkz. A. Sırı Levend, s.g.y. s. 200. 47 Çağatay dönemleriyle ilgili bu örnekleri burada keserek Türkçenin kavramlar dünyasının zenginliklerini gözler önüne serebilmek için, ilk yazılı ürünlerinden bu yana, onun sözvarlı-ğını ele almak istiyoruz.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: