Anadolu Ağızlarında Somut Kavramlar

6 04 2007

    e) Somut Kavramlar Anadolu ağızlarında somut kavramları karşılayan örnekleri gözden geçirdiğimizde, bir yandan yazı dilimizde bulunmayan sözcüklere rastlanmakta, bir yandan da yazı dilimizde yabancı öğelerle dile getirilen kavramların Türkçe karşılıklarının bulunduğu görülmektedir. Örneğin Farsçadan alınan merdiven için ağızlarda başak, bastak, bastır, baskıç, başçık, basgaç, basmcak, ayakçak gibi birçok sözcük vardır (DS, II). Yine Farsçadan gelme dürbün (Far. dûrbîn) yerine bakaç (DS, II), gözek, görgüç (DS, VI) öğeleriyle karşılaşıyoruz. Yunanca kökenli bodrum için altev (DS, I), kiler için azıklık (DS, I), Farsça kökenli ayna için ise aşağıda, ayrıca değineceğimiz bakanak, bakar, bakıncak, seçence, yüzünge, yüzgörgü, yüzüngör, yüzgörgüsü, kılıktık sözcükleri vardır. Burada vereceğimiz somut örneklerde, ağızların kavramlaştırma ve kendine özgü adlandırma eğilimleri, her şeyden önce de türetme çabası belirgin görülmektedir: “pervane” için: döngeç (Kütahya, Çorum, DS, IV) “manivela” için: kanırtmaç (İsparta, Denizli… DS, VIII), basanga (Ordu, DS, II), basarna (Kocaeli, Bolu, DS, II) “kalemtıraş” için: düzgeç (Denizli, Aydın DS, IV), yivlecek (Giresun, DS, XI) “mangal” için: közlük (Gaziantep, Adana, DS, VIII) “tahterevalli” için: güdürge (İzmir, DS, VI) “pedal, basacak yer” için: ayakçak (Kastamonu, Amasya, DS, I) “pencere (aynı zamanda balkon ve iyi manzaralı yer)” için: bakacak (Kastamonu, DS, XII) “saat” ve “takvim” için: güngen (Muğla, DS, VI) “fıskiye” için: su fişeği (Kütahya, DS, X) “topaç” için: döndürek, döndirek, dündürük, döndürgeç 72 (Balıkesir, Çanakkale, Eskişehir, Edirne, İzmir, Manisa, DS, IV), döner (Malatya, DS, IV), dönek (Tekirdağ, DS, IV) “kibrit” için: sürtme (Çanakkale, Balıkesir, DS, X), sürgüç (Balıkesir, DS, X), yanar (Aydın, Kütahya, DS, XI), yanarca (Burdur, Denizli, Konya, DS, XI) yakar, (Malatya, DS, XI), çalacak (Urfa, Gaziantep, DS, III), çalgı (Malatya, DS, III) “petrol” için: daşyağı (Afyon, Uşak, İsparta… DS, IV) “koku, parfüm” için: tütü (Alanya Folkloru, I, 98) “gerdanlık” için: gıdıklık (Çankırı, Tokat, Sivas, DS, VI) “sutiyen” için: emcekliğ (Kerkük, DS, V) “saç tokası” ve “mandal” için: kısdırgaç (Denizli, DS, VIII), ayrıca kıskaç (Hatay, DS, VIII), kıstırma (Mersin, DS, VIII) “viraj” için: dönelge (Artvin, Ankara, Kerkük, DS, IV) “tünel” için: delikdağ (Burdur, DS, IV) “hortum, kasırga” için: dönelge (Çankırı, DS, IV) ve dönemez (Konya, DS, IV) “gurup, gurup zamanı” için: günindi, günini, güninimi (İsparta, Afyon, Konya, DS, VI) “ufuk, gözün görebildiği alan” için: gözyaylımı, gözerimi (İsparta, Denizli, Bolu, Çankırı, Eskişehir, Çorum… DS, VI) “gözlük” için: gözcek (Giresun, Sivas, DS, VI) “demet, deste” için: bağlam (İsparta, Denizli, Kütahya… DS, II) “bir sap iplik” için: bağlayım (İsparta, Denizli, Giresun, DS, II) “arkalık, hamal semeri” için: argalaç (Muğla, Edirne, DS, I), arkaçlık (İçel, DS, I) ve değişik biçimleri “sandalya” için: oturgaç (İstanbul, Çankırı, DS, IX), otur-9’ç (Kocaeli, DS, IX) ve değişik biçimleri “üzüm sıkma teknesi” için: sıkanak (İzmir, DS, X) “sacayağı” için: apıştı (Balıkesir, Bolu, DS, I) “kevgir” için: aşsüzen (Kars, Ağrı, DS, I) 73 I ‘ ,J , “lokma”, “ekmek parçası” için: banım (Denizli, Aydın… DS, II) ve bana/c (Afyon, Burdur, Denizli… DS, II) “tohum” için: ekecek (Burdur, Denizli, Balıkesir… DS, V) “çamsakızı” için: akma (Afyon, Uşak, İsparta… DS, I), akındırık (Ordu, Giresun, DS, I), akılgan (Afyon, Uşak, DS, I) Anadolu ağızlarında daha binlercesi gösterilebilecek olan bu örnekler içinde benzetmeli, aktarmalı adlandırmaların tanığı olan, somut kavramlara ait karşılıklara da rastlıyoruz: Bitki adları içinden: karakabuk ‘kestane’ (İstanbul, Kocaeli, Bolu, Sivas, DS, VIII) akbaş ‘karnabahar’ (Aydın, İzmir, DS, I) akçabardak, kardelen ‘çiğdem’ (Balıkesir, Çanakkale, Bursa, DS, I) yerebatan (Bilecik, Sivas, DS, XI), yeregeçen (Afyon, İsparta, DS, XI) yerekaçan (İsparta, DS, XI), kızılot (İsparta, Denizli… DS, VIII) ‘havuç’ kelkız çiçeği ‘papatya’ (Çorum, DS, VIII) altıntop ‘mimoza’ (Lefkoşe, Kıbrıs, DS, XII) gökbaş ‘peygamberçiçeği’ (Eskişehir, Erzincan, DS, VI) ergen, ergenkiraz ‘kızılcık’ (Afyon, İsparta, Burdur, Antalya, DS, V) elâgöz ‘yumrumsu’ (çiğdemgillerden) (Burdur, DS, V) bebekçik, bebeklik ‘gelincik’ (Bursa; Bilecik, DS, II) Hayvan adları içinden: teknelibağa ‘kablumbağa’ (Burdur, Giresun, DS, X), ayrıca teknelibağ, teknelibağı, teknelikurba gibi biçimleri (DS, X) ve tahtalımiskin (İsparta, DS, X) 74 ışı/böceği ‘ateşböceği’ (İçel, DS, VII) ve ışılböce, ışılböcü, ışıldakböcü, ışıldayıkböceği, ışlakböce gibi biçimleri (DS, VII) karanlıkkuşu ‘yarasa’ (İstanbul, DS, VIII) Aşağıda vereceğimiz örnekler ise doğa ile iç içe yaşayan Anadolu insanının çeşitli doğa olayları, iklim ve hava değişmeleriyle ilgili olarak türettiği çok özgün ve ayrıntıya inen adlandırmaların tanığı olan öğelerdir: kızılissi ‘ağustosun ilk haftasındaki en sıcak günler’ (İsparta, Antalya, DS, VIII) kızılikindi ‘ikindiden sonra güneşin batmaya yakın olduğu zaman’ (Hatay, Adana, DS, VIII) alagün ‘yazın güneş buluta girdiğinde beliren kapanık hava’ (Sivas, Mardin, DS, I) alamuk ‘bulutlu, durgun ve çok sıcak hava’ (Ordu, Giresun, DS, I) alabahar ‘baharın ilk günleri’ (Mersin, DS, I) güneğilmesi ‘ikindiden sonraki zaman’ (gün eğişmesi, gün eksiği biçimleri de vardır), (Çanakkale, Çorum, DS, VI) güneşiği ‘sabah’ (Bursa, DS, VI) güner ‘tan vakti’ (Erzincan, Konya, DS, VI) güneş çalımı ‘güneş doğduktan hemen sonraki zaman’ (Trabzon, DS, VI) gün anasına kavuşmak, gün anaya kavuşmak, gün anaya inmek, gün dinlenmek ‘güneş batmak’ (Niğde, DS, VI) gün dikilmek ‘öğleye yaklaşmak’ (Çorum, İsparta, Muğla, DS, VI) gün dikimi ‘öğle vakti’ (Burdur, Aydın, Muğla, DS, VI) kaba kuşluk ve kabaca gün (gaba guşluh ve gabaca gün biçimleriyle DS’de karşılaşılıyor) ‘sabahla öğle arası’ (İsparta, Denizli, Aydın, DS, VIII) 75 oğhkgelini ‘kuşluk, sabahla öğle arası’ (Muğla, DS, XII) oğlakkıran ’30-31 Mart ve 1 Nisan günlerine verilen ad’ (Kayseri, DS, IX) öküzuyumu ‘geceyarısı’ (İsparta, DS, IX) gökyel ‘kuzeydoğu rüzgârı, poyraz’; (kuzeybatı ya da batıdan esen rüzgâr) karayel (Sivas, İçel, DS, VI) oğlakkıran ‘kuzeybatıdan esen yel, karayel’ (Yozgat, Kayseri, DS, IX) eser (esgin, eskin biçimleri de vardır) ‘rüzgâr, sert esen rüzgâr’ (Afyon, Burdur… DS, V) sazan ‘soğuk esen yel’ (Kayseri, DS, X) dövülcek ‘kışın rüzgârla karışık, bulgur biçiminde yağan kar’ (Samsun, Tokat… DS, IV) sineklemek ‘kar ufak ve seyrek yağmak’ (Adana, DS, X) kırcı ‘küçük, sert taneli kar’ ve ‘küçük dolu’ (Çorum, Samsun, DS, VIII) serpelemek ‘yağmur az yağmak’ (Denizli, Aydın, İzmir, DS, X) sepen ‘yağmurla yağan kar’ (Niğde, İçel, DS, XII) sepinti ‘yeri örtecek kadar yağan kar’, ‘az yağan yağmur’ (Afyon, Burdur, Denizli, DS, X) kedikarı ‘martta yağan kar’ (Muğla, DS, VIII) püsün ‘kırağı’ (Trabzon, Malatya, DS, IX) atkuyruğu ‘yağmurun şiddetle ve çok yağması’ (Kerkük, DS, I) koyunağıh ‘küçükayı burcu’ (Çanakkale, DS, VIII) öküz uyudan ‘gün doğmadan önce doğudan yükselen ve bir dikdörtgen oluşturan dört yıldız’ (Ankara, DS, IX) öküz doyuran ‘kışın en soğuk günlerinde, akşamüzeri doğudan doğan çok parlak yıldız’ (Ankara, DS, IX) oğlakbaşlı ‘kuyrukluyıldız’ (Eskişehir, DS, IX) yüansahncağı, ılgım salgım, ala kuşak, alkuşak, alyeşil 76 kuşak, allım yaşıl, allı gelin, yeşili benim, emir benim, dede kuşağı, ebem kuşağı, ineğim sağma, ebeğim sağma, eleğim sağma, ebem keşik ‘gökkuşağı’.39 Daha da artırılabilecek olan bu adların yanı sıra, Anadolu ağızlarında hastalık adlarında, renk gösteren sıfatlarda, yemek ve yiyecek adlarında ve çok değişik kavram alanlarında görülen ilgi çekici ve özgün adlandırmalar da vardır ki, bunların hepsine birden burada değinmeye olanak görmüyoruz. Burada özellikle belirtmek isteriz ki, ağızların filolojik ve dilbilimsel incelenmesinde anlam konusuna ağırlık verilerek, adlandırma açısından derinleşilerek çalışmak gerekmekte, bu kitabın amacını ve çerçevesini aşan boyutlarda yapılacak araştırmalara harcanacak çabanın çok zengin ürünler getireceği kuşkusuz bulunmaktadır.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: