Anadolu Ağızlarında Soyut Kavramlar

6 04 2007

    f) Soyut Kavramlar Anadolu ağızlarımız soyut kavramlar yönünden de büyük bir zenginlik gösterir. Bu zenginliği aşağıda, değişik kavram alanlarında örneklerle dile getirmek istiyoruz. Yazı dilimizde yadigâr (Far.), hatıra (Ar.) gibi yabancı öğelerle anlatım bulan kavram Anadolu ağızlarında anacak (Bursa, Çorum), andaç (Balıkesir, İçel, Samsun, Manisa, İstanbul, Konya, Çankırı, Bolu, Seyhan, Kırşehir), angı (Manisa, Çanakkale), angaç (Ankara, Bolu) gibi sözcüklerle anlatılır (DS, I). Yazı dilinde bir olaydan, bir kimsenin davranışından ötürü duyulan hafif gücenme duygusu genellikle aktarmalı olarak kullanılan alınmak, incinmek sözcükleriyle anlatım bulur. Anadolu ağızlarında bunlara ek olarak ağrınmak40 (Burdur, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, Sivas, Kayseri) sözcüğüyle karşılaşıyoruz. 39) Bu adlar ve bunların dışındaki adlandırmalar için DS’ye bakılabilir. Yılansalıncağı biçimi Antalya’dan derlenmiştir (DS, XI). 40) DS, I. 77 Aynı anlam Kütahya dolaylarında yanıfcmafc41 biçiminde dile getirilir ki, her ikisi de güçlü ve özgün bir anlatımın tanıklarıdır. Bunların yanı sıra Ürgüp ve Niğde dolaylarında yine ağrın kökünden türetilen ağrıngın42 sıfatı da vardır ki ‘hatırı kırılan, dargın’ anlamındadır. Ağrısmmak43 (Denizli) ise ‘ağırına gitmek, hakaret saymak’ demektir. Farsça kökenli dert sözcüğünden türetilme derdikmek™ de ‘dertlenerek ağlamaklı olmak’ (Kayseri, Niğde) anlamında kullanılır. Gü/esime/c45 ise ‘güleceği gelmek, canı gülmek istemek’ demektir. Türkçede herkesin bildiği, kullandığı aşk, sevda gibi yabancı sözcüklerin yanı sıra sevgi ve sevi (eski) gibi öğeler de vardır. Ancak Anadolu ağızlarında rastladığımız ağın46 sözcüğü, ilgiyi çeken bir niteliktedir. Polatlı, Ankara dolaylarında derlenen bu sözcük sevgi denen duyguyu değişik bir yoldan dile getirmiş, bir aktarmayla, ağmak eyleminden yararlanarak anlatmıştır. Öte yandan yine Anadolu ağızlarındaki akınmak47 da ‘özenmek, meyletmek, gönül vermek, sevmek’ demektir. Akkın48 ise ‘istekli, gönüllü, tutkun’ anlamındadır; yine aktarmalı bir anlatımın tanığıdır. Kastamonu dolaylarında rastlanan yangı49 yanmak’tan türetilen bir sözcük olup yine ‘aşk’ anlamındadır. Aynı sözcüğün türevi yangı/ı da ‘âşık, yüreği yanık’ demektir. Adana dolaylarından derlenen yangına kalmak deyimi, aynı duyguya sahip olma olgusunu çok güçlü bir biçimde dile getiren bir deyimdir. Türkçede. yazı dilinde bol ürün veren bir toprağı anlatmak üzere, Arapçadan alınan münbit ve Arapça-Farsça karışımı mahsuldar sözcükleri Türkçe verimli’nın yanı sıra, sıkça kulla- 41) SDD, III. 42) DS, I 43) DS, I. 44) DS, IV. 45) DS, VI. 46) DS, I. 47) DS, I. 48) DS, I. 49) Bu sözcük ve aynı kökten türevler için bkz. DS, XI. 78 nılırken Anadolu ağızlarında doğrudan doğruya bit- kökünden : türetilen şu sözcüklerle karşılaşıyoruz: Bitnel (Alanya, Nallıhan), bitmel (Ayancık), bitner (Sinop), bitek (Bilecik, Afyon, Denizli, Manisa, Çorum…), bitirim (Kırşehir), bitelge (Samsun, Malatya, Ordu, Tokat), bitkelli (Elazığ), bitirgen (Çorum) (DS, II.) Anadolu ağızlarında, yazı dilinde anlatım bulmamış birtakım sözcüklere de rastlıyoruz ki, bunlar aynı zamanda ağızların kavramlaştırma eğiliminin tanığıdırlar. Bu duruma birçok örnek gösterilebilir: sevindirik ‘birden duyulan sevincin verdiği coşku’ (Burdur, Tokat, Eskişehir, DS, X) pusunç ‘suçluluk duyarak konuşmama’ (Kütahya, DS, IX) seze/c ‘duyarlı, tez sezen’ (Samsun, Amasya, Ordu… DS, X) sezeklemek ‘bilmek, anlamak istemek’ (Kütahya, DS, X) sezgin ‘duygulu’ (Gaziantep, DS, XII) sargın ‘candan, sıkıfıkı’, ayrıca ‘girgin’ ve ‘tutkun’ (İsparta, Manisa, Tokat, DS, X) sınık ‘kırgın, dargın’ (Muğla, DS, X) utancak ‘utangaç’ (Eskişehir, Çorum, Çankırı, Samsun… DS, XI) öğrek ‘eğitilmeye elverişli’ ve ‘koşuma alıştırılmış hayvan’ (İsparta, DS, IX) öğreğe gelmek ‘tosun, çifte koşulmaya alışık duruma gelmek’ (Adana, DS, IX) öğrencelik ‘ilk yapılan iş, deneme, temrin’ ve ‘öğrenme ücreti’ (İsparta, Denizli, Amasya… DS, IX); ayrıca öğrence, öğ-rencek gibi sözcükler (DS, IX) ağlak ‘vara yoğa ağlayan, sulu gözlü’, ‘oyunbozan, mızıkçı’ (Bursa, Çorum, Amasya, DS, I); ağlaç, ağlağan, ağlah, ağlam-sak, ağlamsık, ağlamsuk, ağlamuk, ağlarca, ağlarcı, ağlaz biçimleri de vardır (DS, I). Bu sözcükler içinde ağlarca, Adana 79 dolaylarında ‘olduğundan az gösterip açındıran’ anlamında kullanılır (DS, I) ağhmsamak ‘ağlayacak duruma gelmek’ (Balıkesir, DS, I) aldanca ‘avutacak, kandıracak, gönül alacak şey, söz’ (Edirne, Tokat, DS, I); aldak, aldancak, aldangaç, aldangeç, aldangıç, aldanguç biçimleri de vardır (değişik illerde, DS, I) azmtı ‘yoldan çıkmış, azmış, uslanmayan kimse’ (Mardin, Niğde, Gaziantep… DS, XII, DS, I) bağdaş ‘içli dışlı arkadaş’ (Denizli, Sakarya, Eskişehir, DS, II) bağdaşı/c ‘sınıf ve ders arkadaşı’ (Antalya, DS, I) bağdaşmak ‘ant vermek, birbirine bağlanmak’ (Afyon, İsparta, Manisa… DS, II) gemalmaz ‘söz dinlemeyen, inatçı’ (Burdur, Denizli, Balıkesir, DS, VI) dikdurukluk ‘inatçılık, serkeşlik’ (Samsun, DS, IV) ‘ ağızlık ‘lâf etme, düzgün konuşma’ (Denizli, DS, I) evsinmek ‘ısınmak, alışmak, evi gibi saymak, yabancılık çekmemek’ (Malatya, Elazığ, Ankara, DS, V) sanıtmak ‘anlamsızca, bön bön bakmak’ (Burdur, Çorum, Kayseri, DS, X) uçlandırmak ‘saklı tutulmuş bir olayı açıklığa kavuşturmak, yiten bir nesnenin izini bulmak’ (Kütahya, DS, XI) Yazı dilinde yabancı sözcüklerle anlatım bulan kimi kavramlar için de ağızlarda değişik, ilgi çekici pek çok karşılık bulunduğunu görüyoruz: “tahammül” için: götürüm (Çorum, Gümüşhane, Artvin, DS, VI) “mütehammil” için: götürümlü (İsparta, Gümüşhane, Artvin, DS, VI) “gaflet” için: dalgı (Ankara, DS, IV) “terbiyesiz” için: baskısız (İsparta, Burdur, Aydın, DS, II) 80 “pişman” için: ütümen (Konya, DS, XII) “cesaret”, “cür’et” ve “kudret” için: atar (Tokat, Eskişehir, ^Gaziantep, DS, I) “hafıza” için: güdüyeri (Bursa, DS, VI) ve anak (Balıkesir, Adana, DS, I) “cazibe” için: albeni (yazı dilimizde son yıllarda yerleşmeye başlamıştır; Balıkesir, Çanakkale, Bursa; DS, I) “sarhoş” için: esrik (daha eski dönemlerden kalmadır; Ankara, DS, V) “rica, minnet etmek” için: abanmak (Uşak, DS, I) “samimi” için: içtenli (yazı dilinde ‘samimiyet’ karşılığı iç-tenlik yerleşmiştir; Kayseri, DS, VII) “tembel” için: üşencek (Kars, Çankırı, Yozgat, DS, XI) ve üşenci, üşengeç, üşengen sözcükleri için aynı yere bkz. “cimri, pinti” için: kısırgan (İzmir, Bolu, Samsun, DS, VIII), ayrıca kıskıç, kıskıs, kısnak biçimleri aynı yerde görülüyor. “cömert” için: elbaydan (Gümüşhane, DS, V), eliselek (DS, V) “mübalağa” için: abartı (yazı dilimizde yerleşmiş; konuşulan dilde de yaygınlaşmıştır; Malatya, DS, I) “mübalağa ve i’zam etmek” için: abartmak (yazı diline ve konuşma diline yerleşmiştir; Afyon, İsparta, Denizli, DS, I) “kusur, ayıp” için: ağman (Afyon, İsparta, DS, XII) “işgüzar” için: başarath (Amasya, Konya, İçel, DS, II) “tamam, tamamen” için: bitev (Kars, Van, DS, II) ve bitevi, bitürem, bütüley, bütürem, bütürüm biçimleri (aynı yere bkz.) “merasim, tören” için: kurgu (Ankara, DS, VIII) “defa, kere” için: salım (İzmir, Tokat, Eskişehir… DS, X) ve geliş, gelim (Denizli, Balıkesir, Bursa, DS, VI) “namzet, nişanlı” için: aday (yazı dilimizde bütünüyle yer-•eşmiştir; Kütahya, Bolu, Kars, DS, I) 81 “takat” için: çekim (Ankara, DS III) “muktesit, tutumlu” için: evcimik (Denizli, Balıkesir, Çanakkale, DS, I) Deyim aktarmalarından yararlanan aşağıdaki deyimler de ilgi çekicidir: dili güllü ‘yüze karşı iyi konuşan, niyeti kötü olan kimse’ (Mersin, İçel, DS, IV) dili zifir ‘gönül inciten’ (Konya, DS, IV) dilbezeği, dilbezek ‘tatlı dilli, hoşsohbet’ (Ordu, Niğde, Konya, DS, IV) Bu örneklere ek olarak, kimi eylemlerin yazı dilinde kullanılmayan değişik çatı ve türetme eki almış biçimlerine de rastlanmaktadır: acışmak ‘üzülmek, acı duymak, birinin acısına ortak olmak1 (Mardin, Hatay, Konya, DS, I) adıkmak ‘iyi ya da kötü ad edinmek’, ‘ünlenmek’ (Kars, Sivas, Çorum, Konya, DS, I) paysınmak ‘bir işe önem vererek istekle ve özenle işe başlamak’ (Bursa, Eskişehir, İstanbul, DS, IX) gibi.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: