BİLMECELERİMİZ BİLMECELERİMİZDEN SEÇİLMİŞ ÖRNEKLER

6 04 2007

    BİLMECELERİMİZ  BİLMECELERİMİZDEN SEÇİLMİŞ ÖRNEKLER

Tıpkı atasözleri ve deyimler gibi halk kaynağından gelen, her biri anlambilim açısından üzerinde durulması gerekli birer örnek oluşturan bi/mece’lerimizden seçilmiş örneklere de burada yer vermeyi gerekli gördük. Doğayla iç içe yaşayan Türk insanının yarattığı bilmeceler bir yandan onun doğadaki nesnelerle olan sıkı ilişkisine, maddi ve manevi kültürüne ışık tutmakta, bir yandan da çok özgün buluşlarını, nükte, gözlemleme ve anlatım gücünü ortaya koymaktadır. Örneğin kestaneyi belirgin nitelikleriyle anlatan, Kaftanı kara mintanı sarı İçinden çıktı bir kocakarı^64 bilmecesi incelenecek olursa, bu yemişin dış görünüşünü betimleyen bilmecenin aynı zamanda kestane içinin bir yaşlı kadın yüzü gibi buruşuk görünümünü de yansıttığı, ayrıca, hem uyak (sarı/karı), hem ölçü (5+5) hem de ses yinelemeleriyle (kaf/ka, tanı/tanı) bir şiir anlatımına sahip olduğu görülecektir. Öte yandan anlambilimde bugün anlamsal belirleyiciler (semantic 164) Selâhattin Olcay’ın Erzurum ağzından derlediği bu bilmece o yörede “Gafdani gara mintani sarı İçinden çıhdi birgoca garı” biçimindedir (Erzurum Ağzı, s. 106). Çaldağ ise (s. 3430) Be-şikdüzü’nde şu biçimini saptamıştır: “Kaftanı kara-gömleği sarı Anası yüz yıllık bir kocakarı” 179 markers) adı verilen öğelerin de (burada renk ve biçim açısından) verilmiş olduğu göze çarpmaktadır. Aslında, bilmecelerin temeli de kanımızca, bu belirleyiciler ve anlamsal ayırıcılar (se-mantic distinguishers) aracıyla zihinde bir birleştirme işlemini başararak çözüme ulaşmadır. Ayrıca, deyimlerde bulunan ve önceki bölümlerde değindiğimiz çeşitli aktarmalar bilmecelerde de karşımıza çıkıyor. Anadolu’da bilmece söyleme geleneğinin çok yaygın olduğu görülmektedir. Bilmece sözcüğünün yanı sıra Orta, Kuzey, Güney Anadolu’da metel, Doğu Anadolu’da tapbaca (tapmaca) gibi adlar alan bu söz öğeleri tıpkı maniler gibi, topluluklarda söylenmekte, ilginç örnekleriyle bir halk yaratımı olarak karşımıza çıkmaktadır. Biz burada, ortak dilimizde çok tanınan örneklere değil, İstanbul ağzında ve özellikle Anadolu ağızlarında yaşayan özgün örneklere yer vermek istiyoruz. Bilmeceler içinde meyve, sebze ve genellikle yiyeceklerle ilgili bulunanların kabarık olduğu görülmektedir: Dal üstünde al yanak (elma) (İstanbul, Bayrı, İstanbul, 62) Kat kattır ama katmer değildir Kırmızıdır ama elma değildir Yenir ama meyve de değildir (soğan) (İstanbul, Tunâra, İstanbul, 5068) Ağaçta kilitli sandık (ceviz) (Bayrı, İstanbul, 62) Üç katlı bir dükkânım var, altı oduncu, ortası uncu, üstü kadifeci (iğde) (Bayrı, İstanbul, 62) Derede kamış Kırk kürk giymiş Yine de üşümüş (mısır) (Aşkun, Bilmecelerimiz I, 5444) 180 Hacılar haca geder Ceht eder gece geder Bir yumurtanın içinde Gırh elli cüce’165 geder (nar) (Kars, Caferoğlu, Doğu I, 72) Ağzı açoh elamet, dibi kızıl kıyamet, Yaş yaş virdim kuri çıhti, peğembere selavat (tandır ve tandır ekmeği) (Bitlis, Zülfikar, 82) Elemez melemez Tandır başına gelemez Gelse de ceriye dönemez (yağ)166 (Erzurum, Caferoğlu, Doğu I, 188) Benim bi ölüm va Gurg dene don keyer^67 Gene götü buz gibi buz gibi (lahana) (Muğla, Caferoğlu, Muğla Ağzı, 130) Bi güçcük çay daşı içinde beyler aşı Düşürüsen aş olu Düşümessen guş olu (yumurta) (Kastamonu, Caferoğlu, Anadolu Ağzı 80) Yumurtayı niteleyen iki ayrı bilmece de şöyledir: Bir acayip nesne gördüm Yanı deyse fırlanır Bir yanı sim bir yanı nar Şimdi cansızdır ama Zaman gelir ki cannanır (Arpaçay, 286) 165) Piliç, civciv. 166) Akhisar ve Cihanbeyli yörelerinde Melemen melemen Ocak başına gelemen biçimi vardır (Caferoğlu, Akhisar ve Cihanbeyli, 21). 167) Giyer. 181 Ak sarayın içinde Sarı sultan oturur (Artan, Gülnar, 3109) Organlarla ilgili aşağıdaki bilmeceler de ilgi çekiyor: Alaca mezer Dünyayı gezer (göz) (Çankırı, Caferoğlu, Anadolu Ağzı I, 134) Başa yapışık Bir sapsız kaşık (kulak) (Bayrı, İstanbul, 61) İnsan yaşamında yeri olan her türlü araç gereç ve nesneler de bilmecelerin konusudur: Ge/iir leyla, gider leyîa, Tek ayah üstünde türer leyla (kapı) (Bitlis, Zülfikâr, 83) Gara taun™8 gamı yanh (baca) (Malatya, Caferoğlu, Güneydoğu, 68) Eğri bügri nere gedirsen? Tepesi delih sene ne (bacayla duman) (Erzurum, S.Olcay, Erzurum, 106) Kara deve çöküp oturur Zülfünü döküp oturur (çadır) (Mersin, Selvi, Mersin, 4668) Bir atım var mihriban Göğsü suda her zaman Gece gündüz kişnemez Arpa saman istemez (kayık) (İstanbul Bayrı, İstanbul, 1964) 168) Tavuk. 182 Yapan satar Alan kullanmaz Kullanan hiç bilmez (tabut) (İstanbul, Tunara, İstanbul) Abdest alır Namaz kılmaz Cemaatten geri kalmaz (cenaze) (Mersin, Selvi, Mersin 4668) Alçacık katır-yüklenir bakır (sacayağı) (Çaldağ, 2, 3459) Dışı dolu, içi yok Dayak yer suçu yok (top) (Bahçeci, Gediz II, 8072) Tarlası beyaz Tohumu gara El eker dil döşiirür169 Bil bahalım bu nedir (kalem, kâğıt) (Malatya, Caferoğlu, Güneydoğu, 41) Uzak uzak yollardan Eğce guş gelir Söylerse de Gözlerinden yaş gelir (mektup) (Gaziantep, Caferoğlu, Güneydoğu, 248) Emer ha emer Belinde şal kemer İstanbul’da at kişner Burda gulun™ emer (telgraf) (Sivas, Caferoğlu, Sivas ve Tokat, 57) 169) Devşirir. 170) Tay. 183 Başında lenger, halvaci değil Belinde zurna, zurnaci değil Gur gur öter, gurbağa değil Kıvrılır yatar, ilan™ değil (nargile) (Erzurum, S.Olcay, Erzurum, 106) Hayvanlarla ilgili bilmecelere de ilgi çekici örnekler verilebilir: Yer altında evleri Eğri büğrü yollan Pek incedir belleri (karınca) (İstanbul, Bayrı, İstanbul, 62) Karşıdan baktım taş Yanma vardım dört ayaklı baş (kaplumbağa) (Yeri verilmemiştir; Aşkun, Bilmecelerimiz, 5444) Gidi gidi gidiver Şu kediyi tutuver Ne tatlıca eti var Püsküllüce götü var (balık) (İstanbul, Bayrı, İstanbul, 62) Dağdan gelir seke seke Kara üzüm töke töke (keçi) (Kerkük ağzı, A.Çay, 75) Yazı yazar kâtip değil Semeri var merkep değil (salyangoz) (Bahçeci, III, 8105) Koyun üstüne düzenlenmiş olan aşağıdaki bilmece değişik biçimleriyle dikkati çekiyor: Altı çeşme içilir Üstü çayır biçilir^72 171) Yılan. 172) Abdulhalûk Çay’ın Anadolu’da Türk Damgası, Koç, Heykel Mezar Taşları ve Türklerde Koç-Koyun Meselesi (Ankara, 1983) adlı kitabında (s. 75) yer alan bu bilmecenin aynı kitapta başka bir biçimi dışında “Üstünü çorap yaptım, içini kebap yaptım, kestim senede bir, büyük bir sevap yaptım” sözlerinden oluşan bir açıklaması daha vardır (s. 75). 184 Bilmecelerimiz içinde müzik aletleriyle ilgili olanlar da vardır: Bir ağacı oymuşlar, içine ses koymuşlar; Yanılmış yalan söylemiş, kulağını burmuşlar (ut) (İstanbul, Bayrı, İstanbul, 64) Bir oğlum var İsmayil Sille yemiye mayii Gulahları demirden Köyneyim var deriden (tef) (S.Olcay, Erzurum, 107) Yukarıdan beri verdiğimiz örneklerde, bilmecelerimizde şiiri oluşturan öğelerden ve değişik aktarmalardan yararlanıldığı, bunların yanı sıra, çok özgün buluşların dile getirildiği görülmektedir. Bu öğelerde kimi zaman çağrışım ilişkilerine başvurulduğu, sözcüklerin ve tamlamaların çağrıştırdığı sözcükler ve tasarımlar aracıyla çözüm doğrultusunda ışık tutulduğu gözlenmektedir. Bizce, yukardaki örnekler arasından bir küçük çay taşı be-timlemesiyle tanıtılan yumurta, üç katlı bir dükkân tasarımıyla canlandırılan iğde, bir kilitli sandık diye nitelenen ceviz, ilginç buluşların tanıklarıdır. Hele çadırın, saçlarını döküp çöken bir kara deveye benzetilişi, özellikle üzerinde durulmaya değer bir benzetme olayıdır. Dildeki öğelerin çağrışım aracıyla başka öğelerle birleştirilmesi olayına tipik bir örnek sayılabilecek olan dal üstünde al yanak bilmecesinde, alışılmış olan elma gibi yanak, elma yanaklı tamlamalarının çağrışım ilişkileriyle, yanağın ben-zetildiği elmaya gönderimde bulunulmuştur. Bilmecelerimizden birçoğunda da müzik aletleriyle ilgili son iki bilmecede olduğu gibi, aynı zamanda nükte öğesinin bulunması ilgimizi çekiyor. 173) Gömleği.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: