DEYİMLERDE NÜKTELİ ANLATIM EĞİLİMİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDEKİ ÖRNEKLERİ

6 04 2007

    DEYİMLERDE NÜKTELİ ANLATIM EĞİLİMİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDEKİ ÖRNEKLERİ

Yukarıda verdiğimiz örneklerin birçoğunun (örneğin mikrop, pişmiş kelle, baston yutmuş vb.) doğadaki nesnelere benzetme, onlarla ilişki kurma ya da belli bir tasarım yaratma yoluyla çekici, nükteli, hoşa giden deyimler yaratarak etkileyici anlatım sağlamaya yöneldiği fark ediliyordu. İnsanoğlu, özellikle kızdığı, yadırgadığı, eleştirmek istediği kişi, nesne ve durumları böyle aktarmalarla adlandırırken kimi zaman öç alma duygusunu tatmin etmekte, kimi zaman bir nükteyle eğlenceli bir hava yaratmaya çalışmakta, her durumda da dilin olanaklarından yararlanarak dilin yaratıcılık niteliğini ortaya koymaktadır. Bu bölümde ele alacağımız deyimler yine bir nükte yapmaya, alaylı bir anlatıma yönelen örneklerdir ki, bunlar yapı açısından tek öğeli ya da tamlama biçimindeki deyimlerden ayrılmakta, kimi zaman bir tümce biçiminde, kimi zaman da bir eylem, bir bileşik eylem olarak anlamı yansıtmaktadır. Önce, bir tümce oluşturan, bir yargı bildirenleri gösterelim: Tut kelin perçeminden İstemem, yan cebime koy Al takke ver külah Surata bak, süngüye davran Dam üstünde saksağan (vur beline kazmayı) Kasaba et borcu mu var? Sıçan düşse başı yarılır Cami yıkılmış, ama mihrabı yerinde Ölme eşeğim, ölme (yaza yonca bitecek) Burnu yere düşse almaz Hangi keşişin öldüğünden haberi yok, ‘vay Vartan’ diye ağlıyor Suratına bakanın kırk yıl işi rast gitmez Surat değil, mahkeme duvarı Göğe merdiven dayamış Bir eylem biçimindeki pek çok deyime örnek olarak da şunları gösterebiliriz: aydedeye misafir olmak anasının nikâhını istemek dokuz doğurmak biti kanlanmak kalburla su taşımak10^ aklını peynir ekmekle yemek yüzü sirke satmak’104 kimin arabasına binerse onun türküsünü çağırmak dünyaya kazık kakmak burnundan kıl aldırmamak hoşafın yağı kesilmek ayranı kabarmak fincancı katırlarını ürkütmek şeytana pabucu ters giydirmek 103) Dobruca’da Toyunda şeltekmen suv taşırman’ (düğününde kalburla su taşırım) biçimi vardır. 104) Bir öyküye dayatılmaktadır. 136 137 Bu örnekleri kolaylıkla çoğaltabiliriz. Bundan sonraki bölümlerde de görüleceği gibi, gerek yazı dilimizdeki, gerekse Anadolu ağızlarındaki birçok deyim ve atasözünde, şiirde kullanılan ölçü, uyak ses yinelemesi gibi öğelerden yararlanılarak bir şiir etkisi sağlanmaya çalışılmakta, hoşa giden, bellekte kolay kalan anlatım biçimlerine ulaşılmaktadır. Yukarıdaki örneklerde fark edilen nükteli, alaylı anlatım eğilimine bu öğeler de katılınca sözler daha da güçlenmekte, hem içerik, hem anlatım açısından daha başarılı duruma gelmektedir: Bizim hanım (gelin) bizden kaçar; tutar ele, başın açar Ele (halka, herkese) verir talkını, kendi yutar salkımı Bacak kadar boyu var; türlü türlü huyu var Ustamın adı Hıdır, elimden gelen budur™5 Kılık kıyafet, köpeklere ziyafet Herkese şapur şupur (da) bize (gelince) Ya Rabbi şükür Saldım çayıra; Mevla kayıra Seninki can da benimki patlıcan mı? Turhalh, hep bir halli Gündüz külahlı, gece silahlı Yorgan gitti; kavga bitti Yalınayak başı kabak Dışı kalaylı, içi alaylı Oldu olacak, kırıldı nacak Kendisi muhtâc-ı himmet bir dede (Nerde kaldı, gayrıya himmet ede) Eliyle hamur ovalar; gözüyle dana kovalar Tıngır elek tıngır saç; elim hamur, karnım aç Ağzım şap şap, midem bir şey görmez Ben derim bayram haftası; o anlar mangal tahtası 105) “Benim adım Hıdır, elimden gelen budur” biçimi de yaygındır. 138 Değişik kavram alanlarından seçilen ve daha birçok örneği gösterilebilecek olan bu deyimlerde gerçek nüktenin çok özgün buluşlarla ve değişik tasarımlar yaratılarak ortaya konduğu görülmektedir. Örneğin aydedeye misafir olmak, yatacak yer bulamayıp geceyi açıkta geçirmek zorunda kalmanın nükteli, ince ve aynı zamanda değişik bir tasarıma başvuran güzel bir anlatılış biçimidir. Olmayacak, mantıksız ve hiç yararı bulunmayan bir iş yapıldığında kullanılan kalburla su taşımak deyiminde güçlü bir yakıştırmayla karşılaşıyoruz (Bu deyim aynı zamanda, Düğününde kalburla su taşırım gibi bir şakada da yer alır). Cami yıkılmış, ama mihrabı yerinde! sözündeki, somutlaştırma yolundan anlatım, güçlü olduğu ölçüde ince, ama bir yandan da nükteye yönelen bir anlatım biçimini sergilemektedir. Tut kelin perçeminden deyimi daha çok, olumsuzluk, olmayacak bir iş belirtirken, yarar sağlamayacak bir çözüm önerildiğinde ve benzeri durumlarda söylenen bir sözdür. Önerilen, akla gelen çözüm yolunun hiçbir işe yaramayacağını, ortaya atılan olasılığın hiç gerçekleşemeyeceğini dile getirirken tam bir karşıtlık, olumsuzluk yansıtan kel-perçem ikilisine başvurulmuş, aynı zamanda mantıksızlıktan kaynaklanan bir güldürü öğesi ortaya konmuştur. Benzetmedeki, benzetme öğesinin seçiminde görülen başarı, Cami yıkılmış… örneğinde olduğu gibi burada da ön plana geçmektedir. Aynı durum, fincancı katırlarını ürkütmek deyiminde de belirgindir. Asık suratlı, itici bir yüz ifadesi olan insanları anlatmada kullanılan Surata bak, süngüye davran ya da Suratına bakanın kırk yıl işi rast gitmez deyimlerinde, hiçbir şeyden utanmayan, pişkin kimseleri betimlemek için başvurulan Surat değil, mahkeme duvarı sözünde yine özgün ve güçlü benzetme öğeleriyle karşılaşıyoruz. Ancak bütün bu deyimler içinden, nüktenin ve değişik tasarımların yanı sıra, ölçü, uyak ve ses yinelemelerinden yararlanan son öbektekiler daha da güçlü anlatımlar sergilemektedir: Ele verir talkını…, 139 Bacak kadar boyu var… gibi örnekler bir yandan halk şiirimiz-deki ölçülerden birine uydurulmuş bulunmakta (4+3 ölçüsü), bir yandan da düzyazıdaki uyaklardan (talkını/salkımı, boyu/huyu) yararlanmaktadır. Öteki örneklerden birçoğunda da, örneğin Ustamın adı Hıdır… ve Tıngır elek tıngır saç… sözlerinde yine ölçü, uyak öğeleri kullanılmış, yer yer ses yinelemelerinden yararlanılmıştır.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: