İKİLEMELER

6 04 2007

    ç) İkilemeler Bu bölümün başında değindiğimiz gibi, Türkçenin en eski ürünlerinden beri görülen ve bugün de güçlü bir eğilim olarak beliren bir özellik, anlatımda çeşitli ikilemelere başvurmaktadır. Dilcilikte hendiadyoin adını alan ve günlük yaşamda ev bark, yol yordam, yarım yamalak gibi sık kullanılan örnekleri en başta hatırlanabilecek olan bu ikilemeler çeşitli türleriyle anlatıma güç kazandırma amacına yönelir. Türkiye Türkçesindeki çok zengin ikilemelerin değişik türleriyle ilgili örnekleri başka başka açılardan öbeklendirilebilir.37 Biz burada, yalnızca anlam açısından başlıca türlerine, kimi örnekleriyle ve kısaca değineceğiz. Ancak önce şunu belirtmeliyiz ki, Türkçe, başka dillerde çok seyrek kullanılan bu anlatım yolunda çok değişik nitelikte, anlam ve ses açısından son derece ilgi çekici birleştirmelere gitmekte, olağanüstü güçlü ve etkileyici anlatım biçimlerini ortaya koymaktadır: 1) Eşanlamlı sayılabilecek olan ad, sıfat, belirteç gibi sözcük türlerinin hemen hepsinden alınma öğelerle kurulmuş, yerli ve yabancı kökenli sözcüklerle oluşturulmuş ikilemeler; yinelemelerle kurulanlar: 37) Bu konuda bağımsız ve ayrıntılı bir inceleme olarak Vecihe Hatiboğlu’nun Türk Dilinde ikileme (genişletilmiş 2. baskı, Ankara, 1981) adını taşıyan kitabından yararlanılabilir. 65 eksik gedik hesap kitap kılık kıyafet kol kanat sabî sübyan kavga dövüş dağ tepe bakkal kasap hatır gönül kırık çıkık şekil şemail yüz surat it köpek it kopuk para mara salkım salkım kir pas tek tük sıra sıra çoluk çocuk didik didik yorgun argın güzel güzel ölçüp biçmek kanlı canlı derin derin bulup buluşturmak kanlı bıçaklı kara kara sarıp sarmalamak yarım yamalak sabah sabah akça pakça güle oynaya derme çatma ite kaka İ bakan eden ezile sıkıla jüf yalınayak başıkabak ezile büzüle M ağlaya sıklaya Yukarıda ancak küçük bir bölümünü verdiğimiz örneklerden görüleceği gibi ikilemelerden kiminde kol kanat, eksik gedik gibi eşanlamlı adlar biraraya getirilmekte; kiminde şekil şemail, hesap kitap gibi, yabancı dillerden gelme öğelerden yararlanılmakta; kiminde ise biri yerli, biri yabancı hatır gönül, yüz surat gibi iki öğe eşleştirilmededir. Bu arada para mara, tek tük örneklerinde olduğu gibi, aynı sözcüğün yakın seslere sahip ve kimi zaman anlamsız bir başka sözcükle biraraya getirilmesi, kimi zaman da aynı sözcüğün yinelenmesi söz konusudur. Kİ 2) Karşıt anlamlı öğelerden kurulan ikilemeler: f • dip doruk küçüklü büyüklü güle ağlaya dost düşman irili ufaklı bata çıka 66 doğru yanlış sağ sol er geç muvafık muhalif yükleme boşaltma giren çıkan olur olmaz içli dışlı iyi kötü az çok aşağı yukarı aktan karadan gide gele eninde sonunda durdu durmadı oturdu oturmadı Ancak pek azına değinebildiğimiz yukarıdaki örneklerden de görüleceği gibi bu ikilemelerin pek çoğunda, aynı zamanda ses yakınlığı olan öğelerden de yararlanılmakta, alliteration denen ses yinelemelerine başvurulmaktadır. Bu eğilim Türkçenin ses açısından uyuma ve dilin müzikalitesine verdiği öneme de tanıktır. İkilemeler içinde, anlatım gücü yüksek olan ve somut kavramlar aracıyla ilginç imgeler yaratarak, bir durumu ya da bir niteliği, somutlaştırma adını verdiğimiz aktarmalarla, yepyeni anlamlar ortaya koyacak biçimde anlatanlar vardır. Örneğin, her ikisi, kendi başlarına bir vücut kusurunu, özrünü anlatan kör ve topal sözcükleri belirteç olarak, birarada kullanıldığında güçlükle yürüyen bir işi, iyi işlemeyen bir düzeni dile getirmektedir. Bu örnekte olduğu gibi, deyimleşme gösteren, ancak aynı sözcüğün yinelenmesi ve ekler almasıyla oluşan şunun şurası ve şunun şurasında ikilemeleri de anlam açısından ilginçtir. Bunlardan ilki, çok yakında bir yeri belirlerken ikincisi zaman bakımından bir kısıtlama, bir sınırlama getirerek bir olaya, bir işin gerçekleşmesine çok az bir süre kaldığını anlatmaktadır. Bu türden daha başka ikilemeler de vardır. 3) Yansımalı ikilemeler: Burada son olarak bir başka ikileme türüne değinmek, dilcilikte yansıma (onomatopoeia) adını alan ve doğadaki sesleri 67 canlandıran öğeler içinden, ikileme biçimindekilerin özgün örneklerini göstermek istiyoruz. Hemen ekleyelim ki, bu türdeki ikilemelere başka dillerde rastlamamız hemen hemen olanaksızdır. Türkçedeki bu türden öğelerin şu türlerini belirleyebiliriz: a) Yalnızca belli bir eylem, bir oluş, bir durum için kullanılanlar: Bu öğeler bir eylemi ses açısından betimleyerek onu daha canlı, daha güçlü bir anlatıma kavuşturur. Örneğin bıcır bıcır ikilemesi yalnızca, küçük çocukların konuşmalarını anlatmakta, bir kötülemeyi değil, bir beğenmeyi yansıtmaktadır. Buna karşılık tütünü, özellikle sigarayı derin ve sık nefeslerle içmeyi anlatan fosur fosur ikilemesi bir beğenmeyi değil, hafif bir aşağılamayı içermektedir. Hüngür hüngür, ağlamak eyleminin sesli ve gözyaşları dökerek gerçekleştiğini belirtmekte, ancak burada bir kötüleme ya da beğenme söz konusu olmamaktadır. Bunun yanında zırıl zırıl ya da zır zır ağlamak’ta bir aşağılama vardır. Aynı açıdan, mışıl mışıl ile horul horul uyumak karşılaştırılabilir. Bu örneklere, yürümekle ilgili tıpış tıpış, haldır haldır, badi badi ikilemelerini, yalnızca yemek yiyiş biçimini anlatan hapır hapır ya da hapır hupur öğelerini ve daha birçoğunu ekleyebiliriz. b) Birden çok eylemi betimleyen yansımalı ikilemeler: Türkçede bu türden ikilemelere de rastlıyoruz. Örnek olarak patır patır ikilemesi bir yandan, dökülmek eylemini, taneli nesnelerin ses çıkararak dökülüşünü betimlerken bir yandan da bir patlamayı dile getirir. Cevizler patır patır döküldü ya da Ev yanarken camlar patır patır patladı tümcelerinde olduğu gibi. Bu ikilemelerin şıfcir şıkır, gümbür gümbür, çatır çatır gibi benzerleri de vardır. 68 c) Dereceleme gösteren yansımalı ikilemeler: Bu tür ikilemeler bir eylemin, bir oluşun gerçekleştiği anda çıkan sesin yüksekliğine göre ayrı biçimleri bulunan öğelerdir. Örneğin, bir sıvı kaynatılırken kaynamanın gücü ve yüksekliği fıkır fıkır ya da fokur fokur biçiminde belirtilmektedir. Aynı biçimde, çıtır çıtır ikilemesinin değişik ünlülerle oluşmuş çatır çatır ve çatır çutur biçimleri de vardır. Tıngır tıngır ikilemesinin yanında ise tangır tangır ve tangır tungur biçimlerini görüyoruz. Kıtır kıtır ikilemesiyle birlikte katır Icatir ve katır kutur da yine dereceleme gösteren örneklerdendir ki, bunlara daha birçoğu eklenebilir. ç) Yansımalı ikilemelere dayanan üçlü biçimler: Bu türde, yine sesleri yansıtmak amacıyla kullanılan çın çm çınlamak, homur homur homurdanmak, inim inim inlemek, viyak viyak viyaklamak gibi örnekleri gösterebiliriz. Türkçenin her döneminde olduğu gibi, her lehçesinde ve bugünkü Anadolu ağızlarında, ikilemelere başvurmanın birçok özgün örneği vardır.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: