MANİLERİMİZ MANİLERİMİZDEN SEÇİLMİŞ ÖRNEKLER

6 04 2007

    MANİLERİMİZ MANİLERİMİZDEN SEÇİLMİŞ ÖRNEKLER

 Kitabımızın önsözünde de değindiğimiz gibi, halk ağızlarındaki çeşitli sözler, deyimler ve atasözlerimizle manilerin, türkülerin kaynağı birdir; bunların hepsi aynı gür kaynaktan gelen güçlü, içten anlatım biçimleridir. Nasıl ki, deyim ve atasözleri-miz -pek azı dışında- ilk kez kimin söylediği bilinmeyen, halka mal olmuş, halkın gözlem, buluş ve nüktesini yansıtan öğelerse, manilerimiz de halkın tümüne mal edebileceğimiz söyleyişlerdir. Onlarda Türk insanının ta kendisini buluruz; kültürü, duygululuğu, bilgeliği, inceliğiyle. Aşağıda, binlerce mani içinden, kimi kavram ve konularla ilgili bir bölüm seçilmiş maniyi örnek vermek istiyoruz. Maniler doğu, kuzey ve güneydoğu gibi, mani söyleme geleneğinin en yaygın olduğu yörelerden yapılan derlemelerden toplanmıştır. Manilerde en çok dile getirilen konulardan biri, sevilen kişiye duyulan özlem, ona kavuşamamanın verdiği umutsuzluktur. Sevgilisinin geldiğini duyan kimsenin birdenbire beliren duygulan çok güçlü bir biçimde dile getirilmektedir. Erzurum’dan derlenen aşağıdaki mani ve onun değişik biçimleri bunun bir örneğidir: Gütdim arpa bişmiye Eğildim su işmiye Dadiler yarın gelîr Ganadlandırn uçmıya (Olcay, Erzurum Ağzı, 108)174 174) Aynı maniye Akalın (I, 1181’de) ve Tanalp’ta (Erzurum Manileri, s. 5018) yine rastlıyoruz. 189 Sevgilinin gelişini duyan kimsenin içine düştüğü şaşkınlık ve telaş da şöylece dile getiriliyor: Duvar üstü sarmaşık Kâh kapalı kâh açık Dediler yarin geldi Elimden düştü kaşık (Yağmurdereli, 1963, sayı 1209) Kırım’dan derlenen, buna yakın bir mani de, sevgiliyi anımsayışta bile aynı durumun başa gelebileceğini anlatıyor: Sırma saçlar karışık Men sana oldum âşık Sen hatrime tüşkende Elimden tüşer kaşık (Çeneli, Kırım)175 Aşağıdaki iki mani, sevgilinin gelecek olduğunu düşünmenin bile insanoğlunda yarattığı coşkulu duyguyu çok güçlü bir biçimde dile getirmektedir: Camiler medreseler Yar geliyor deseler Bir kuş kadar canım var Veririm isteseler (Başgöz, s. 25) Arguvanım sarkarım Açılmaya korkarım Yarin geldi deseler Mevta olsam kalkarım (Göksu, s. 40) Tortum’dan derlenen aşağıdaki mani aynı duyguyu daha değişik bir yoldan dile getiriyor: Tortum’dan derlenen biçiminde ise ilk dize “Yindim çayır biçmeye” olarak geçiyor (Bayrak, Tortum 5326). ¦ 175) Selâhattin Olcay’ın Erzurum’dan derlediği şu mani ile aradaki yakınlık ilgi çekicidir: Bahçalarda sarmaşık O yara oldum âşık Her ahlıma gelende Elimden düer gaşıh (Erzurum Ağzı, s. 107). 190 Denizde urganım var Gadife yorganım var Deseler yarin gelmiş Garagöz gurbanım var Sındırgı’dan derlenen ve sevdiğinin askerden gelmesini bekleyen kızın ağzından söylenmiş olan şu mani de kolay söyleyiş ve içtenliğiyle etkili oluyor: Al giydim alsın diye Mor giydim sevsin diye Kimseler istemedim Askerden gelsin diye (Artan, s. 5038) Sevgiliye duyulan özlemin, ona kavuşamamanın verdiği derin üzüntü, getirdiği yıkım ve sevgiliden uzakken duyulan yalnızlık, Rize dolaylarında şöylece dile getiriliyor: Oy bu akan dârâlerU6 Hep gözümün yaşidur Sevip te alamamak Elumun^77 kardaşidur (Günay, Rize, s. 285) Sevginin verdiği acı ve eziklik, zaman zaman içine düşülen umutsuzluk, bunalım, öteki şiir türlerinde olduğu gibi, manilerde de başta gelen konulardandır. Sevgilisinin karşısında, ona olan yangınlığını, sevginin insanı yıkan gücünü dile getiren halk ozanı; Karşıda duran sensin Zülfünü buran sensin Bana cellat kâr etmez Boynumu vuran sensin (Akalın, No. 372) demektedir. Kars dolaylarında söylenen; 176) Dereler. 177) Ölümün. 191 Goşa dilbar goşa dubar Ben may’lam gaşa dilbar Mevlam ayrılık vermesin Göyde uçan guşa dilbar^78 ve Erzurum’da söylenen; Bu dağın ardındayam Gecenin dördündeyem Eller dalgın uyhuda Ben yarın derdindeyem (Palandöken, s. 31) manileri ayrılık tema’sını güçlü bir biçimde ortaya dökmekte, sevgiliden ayrıyken duyulan yalnızlık bir başka manide şöylece dile getirilmektedir: Akşam oldu ikindi Mum şamdana dikildi Herkesin yari geldi Benim boynum büküldü Aynı konunun cinastan yararlanan aşağıdaki manide dile getirilişi bir başka güçlü anlatımın örneğidir: Ay akşamlar akşamlar Gine oldu akşamlar Herkesin yari geldi Garip nerde akşamlar (Palandöken, s. 28) Aşağıdaki manilerde de sevgiliye duyulan özlemin anlatımına tanık oluyoruz: Sarigamışm yolları Eyri büyri gollari Mendil alim süpürim Balam gelen yollari (Caferoğlu, Doğu I, s. 153) 178) Kars’tan derlenen bu manide geçen goşa aynı yörede “çift, çifte” anlamındadır; may’lam (mailem, eğilimliyim), göyde sözccüğü de gökte olarak anlaşılmalıdır. 192 Ahşam arada galdi Fitil yarada galdi Gara gözlü sevdüğüm Bilmem nerede galdi (Tanalp, Erzurum, s. 5018) Ay doğar aşmak ister Al yanak yaşmak ister Benim bu deli gönlüm Yara gavuşmak ister (Bayrak, Tortum, s. 5324) Sigarasını tüttürürken sevdiğini düşünen, bilinmeyen halk ozanı, duygusunu şöylece dile getiriyor: Sf/caram179 ince mince Sen ince ben de ince Sikaramın içine Sihar misun’180 Hadice (Günay, Rize, s. 235) Sevdiğinin bir sesini işitebilmek için onun kendisine beddua etmesine bile razı olan ozan, bunu şöylece şiirleştiriyor: Karşıda guşudum yar Aş goynun üşüdüm yar Ben can diyem sen çor^de Tek sesin işidim yar (Palandöken, s. 34) Sevgiliyle buluşma, biraraya gelme isteğini dile getirirken nükteli bir anlatıma başvuran maniler de vardır: Gokdeki yıldızları Sayalum elli elli Kız babanun evini Tapu ettun besbelli (Günay, Rize, s. 296) 179) Sigaram. 180) Sığar mısın? 181) Buradaki anlamı “acı söz, küfür, beddua”dır. 193 Bağa gel bosdana gel Zülfünü desdele gel Eğer anan goymasa Yalannan hesdele™2 gel (Arpaçay, s. 326) Aynı isteği çok içten ve kolay söyleyişle dile getiren aşağıdaki mani de ilgi çekicidir: Pungar başı pıtırah O yar gelsin oturah Bir o desin bir de ben Bu sevdadan gulturah (Olcay, Erzurum Ağzı, s. 110) Manilerimizin bir bölümünde de sevgilinin güzelliği, çekiciliği ortaya konmaktadır: Bohçalarda üzerlik Dallan delih delih Penbe yanah üsdüne Mavi gözler nazarhh (Palandöken, s. 27) Hoy’dan Teurüz183 görünür Tepesi düz görünür Kız güzgi’yi™* nedisen Üzünnen™5 üz görünür (Saraçoğlu, s. 348) Sular ince akar mı Kenarını yıkar mı Ay gibi yari olan Hiç yıldıza bakar mı (Akalın, s. 29) 182) Hastalan. 183) Tebriz. 184) Aynayı. 185) Yüzünden. 194 Ay doğuyor meşeden Yârim çıktı köşeden Rengini gülden aldı Kokusun menekşeden (Faika, tsamettin, s. 148) Tokadın^85 mezerliği Top biter üzerliği Padişah oğlunda yoh Yarımın güzelliği (Kaya, Sivas IV, 6486) Aile bireyleri arasındaki ilişkiler ve bu ilişkilerden doğan çeşitli duygular, içlenmeler de manilerde dile getirilen konulardandır. Aşağıdaki manilerde evden ayrı düşen bir evladın (büyük bir olasılıkla, evlenip evden ayrılan bir kızın) duygulan açığa vuruluyor: Koyun kuzu yanında Dökün tuzu yanında Anam beni nedecek Oğlu kızı yanında (Akalın, I, 24) Benzeri sızlanışlar da aşağıdaki dizelerde dile getiriliyor: Ben anamın gızıyam Sandıktaki beziyem Galdırdı atdi beni Sanki ben el gızıyam Anamın gizi benem Aşının duzu benem Gidin anneme diyin Gülmemiş gizi benem (Palandöken, s. 26) 186) Tokat’ın. 195 Evlenen kızın, eşinin evini yadırgayışı, içlenişi de şu manide belirtiliyor: Evvel babam evinde Günde yerdim üç öğün Şimdi kocam evinde Günde yerim güç öğün (Akalın, II, 361) Sevgiliye kavuşmanın, onunla birarada olmanın mutluluğunu işleyen ilginç ve özgün manilerimiz de vardır: Küp dibinde gendime’187 Mayilem efendime Ben küçük yarim küçük Uydurmuşam gendime (Kars) Küp içinde gendime Gaynargendi gendine Yarim küçüh ben böyüh Uydurmuşam gendime (Olcay, Erzurum Ağzı, s. 109) Burada Anadolu’nun çok zengin maniler denizinden de birkaç damla sunmakla yetindik. 187) Bulgur.


İşlemler

Information

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: